DRAMIŃSKI - Lekarstwo mastitis

Drugą metodą jest wprowadzenie przez przewód, do dolnej części zatoki strzykowej, odpowiednio przygotowanej, obojętnej chemicznie pasty, która nie uszkadza tkanki i tworzy sztuczny korek, noszący nazwę wewnętrznej osłony (zatyczki) strzykowej (internal teat sealer). Ostatnie badania przeprowadzone z użyciem sztucznego czopa wewnętrznego o nazwie “Orbeseal”, potwierdziły wysoką skuteczność i przydatność takiej metody zapobiegania zakażeniom gruczołu mlekowego w okresie zasuszenia. W przypadku stosowania zatyczki, która nie zawiera antybiotyku, koniecznością jest odpowiednia selekcja ćwiartek wolnych od zakażenia oparta na danych z wywiadu i precyzyjnych metodach diagnostycznych. W przypadku pewności, co do braku zakażenia, wystarczy sztuczny czop, natomiast w odniesieniu do ćwiartek zakażonych koniecznością będzie wprowadzanie zarówno antybiotyku, jak też sztucznego korka. Dowymieniowe wprowadzanie materiału tworzącego sztuczny czop wymaga bezwzględnej higieny.

Osłona zewnętrzna (external teat sealant) uważana jest za nieinwazyjną formę ochrony końca strzyka i przewodu strzykowego przed zasiedleniem przez bakterie w początkowej fazie okresu zasuszenia. Zasadą tej metody jest wytworzenie błony przylegającej do skóry strzyka po jego zanurzeniu w roztworze tworzącym kolodium (połączenie polieteru z poliuretanem), którego cienka warstwa szybko zasycha po zetknięciu z powietrzem. Warunkiem podstawowym jest dokładne oczyszczenie, odtłuszczenie, dezynfekcja i osuszenie strzyków przed zanurzeniem ich w kolodium tworzącym osłonę zewnętrzną.

Pobudzanie mechanizmów obronnych za pomocą szczepionek lub immunomodulatorów, niezależnie od zróżnicowanej efektywności profilaktycznej, wpływa na skuteczność antybiotykoterapii mastitis. Skuteczność terapii przeciwbakteryjnej zależy bowiem nie tylko od rodzaju środka, wrażliwości bakterii i drogi podania, ale także od wielu miejscowych inhibitorów, takich jak immunoglobuliny, dopełniacz, lizozym, laktoferryna i laktoperoksydaza. Wiele z nich ulega aktywacji podczas procesu zapalnego. Interakcje między wymienionymi czynnikami przeciwbakeryjnymi i antybiotykami mogą prowadzić do wzmocnienia lub zahamowania działania antybiotyku w tkance docelowej. Eliminacja bakterii wymaga bowiem współdziałania antybiotyku i czynników obronnych.

W celu poprawy aktywności antybiotyków in vivo, podejmowano próby wykorzystania szczepionek, hormonów, wyciągów ziołowych, witamin oraz innych chemioterapeutyków, takich jak: szczepionki (S. aureus, E. coli, Str. uberis, P. acnes, R granulosum, Cor. uberis), cytokiny (CSF, II-2, INF), enzymy (lizozym, lizosubtilina, trypsyna, chymotrypsyna, papaina), ekstrakty z roślin leczniczych (ginseng, ziołowy żel, TDC), inne ekstrakty (chitozan), chemioterapeutyki (glukoza, ASA, DMSO, fluniksyna), hormony (SMT, oksytocyna, prolaktyna), antybakteryjne peptydy (laktycyna, nizyna, lizostafina), antyoksydanty (Se, Wit. E, (-karoten) oraz immunomodulatory (dimer lizozymu).

W praktyce terenowej nierzadko wykorzystywane są szczepionki przygotowane ze szczepu wyosobnionego od konkretnej, chorej krowy (autoszczepionka) ze szczepów uzyskanych od kilku, kilkunastu krów, które noszą nazwę heteroszczepionek. Tak przygotowane szczepionki stosowane są jako broń ostateczna w przypadku trudnych do wyleczenia zapaleń wywołanych przez Staph. aureus.

W profilaktyce mastitis próbowano także wielu immunomodulatorów, takich jak: interleukiny 1 and 2, czynnik krwiotocznej martwicy guza, interferony, czynnik wzrostu kolonii granulocytów i makrofagów. Cytokiny mogą mieć potencjalne znaczenie jako indykatory stanu zapalnego, aktywatory procesu immunologicznego oraz adiuwanty. Ich zastosowanie może podnosić aktywność zarówno szczepionek jak też antybiotyków. Do immunomodulatorów próbowanych w profilaktyce mastitis zaliczyć można lewamizol, Propionibacterium acnes, lipopolisacharyd, glukan, chitozan, dimer lizozymu, induktory interferonu, saponiny uzyskane z korzenia Ginseng i wiele innych.

Aktywność mechanizmów immunologicznych gruczołu mlekowego można wzmacniać na 2 drogach, tj. za pomocą stosowania szczepionek lub tzw. modyfikatorów odpowiedzi immunologicznej, czyli immunomodulatorów. Do tej pory nie ma jednak skutecznych szczepionek przeciw zakażeniom paciorkowcowym. Szczepionka skierowana przeciw pałeczkom Gram-ujemnym (opracowana i zarejestrowana w USA) doprowadza do ograniczenia częstotliwości występowania i ostrości klinicznego przebiegu colimastitis. Najwięcej uwagi i nakładów poświęcono opracowaniu szczepionek, które chroniłyby przed zakażeniem przed Staph. aureus. Nie uzyskano jednak powtarzalnej, wysokiej skuteczności w różnych gospodarstwach.

Podstawową rolę w obronie gruczołu mlekowego przed zakażeniem spełniają mechaniczne i chemiczne czynniki kanału strzykowego oraz humoralne i komórkowe mechanizmy immunologiczne mleka i tkanek. Dowiedziono, że mechanizmy obrony komórkowej w gruczole mlekowym są mniej efektywne niż w innych miejscach organizmu.

Profilaktyka jest najbardziej efektywną, najlepszą metodą postępowania. Zapobieganie zapaleniom wymienia musi uwzględniać dwie grupy działań. Jedną z nich jest zwalczanie (mastitis control), oparte o plan 5 punktowy (higiena wymienia i pozyskiwania mleka, podojowa dezynfekcja strzyków, prawidłowa eksploatacja i konserwacja dojarki mechanicznej, pełna terapia i profilaktyka w zasuszeniu (DC therapy) oraz natychmiastowe leczenie klinicznych postaci mastitis wraz z eliminacją krów opornych na terapię. Drugą grupą działań zapobiegawczych jest realizacja programu zachowania zdrowia stada, tj. żywienie nastawione na utrzymanie i poprawę mechanizmów obrony przed infekcją, uwzględnienie oporności na mastitis w programach hodowlanych, ochrona stada przed wprowadzeniem tzw. zakaźnych patogenów mastitis, utrzymywanie jałówek w warunkach higienicznych, unikanie i redukcja stresu, kontrolowane stosowanie antybiotyków w laktacji i w zasuszeniu, szczepienia ochronne, a także leczenie w laktacji zapaleń podklinicznych.